Τα Τουρκοβούνια Αττικής, με υψόμετρο που φτάνει τα 337 μέτρα, αποτελούν τον υψηλότερο λόφο μέσα στο πολεοδομικό συγκρότημα της Αθήνας. Η βραχώδης αυτή λοφοσειρά από ασβεστολιθικά πετρώματα βρίσκεται στα όρια του Γαλατσίου και του Δήμου Αθηναίων, και πάνω της απλώνεται το Αττικό Άλσος, ενώ στις πλαγιές της είναι χτισμένα το Πολύγωνο και το Πανόραμα Γαλατσίου. Παρά την εκτεταμένη αστικοποίηση του λεκανοπεδίου, τα Τουρκοβούνια παραμένουν μέχρι σήμερα ένα σπάνιο ανάγλυφο ύψωμα, που λειτουργεί ως «ανάσα» ελευθερίας μέσα στον πυκνό αστικό ιστό.
Γνωρίστε τα Τουρκοβούνια Αττικής
Η λοφοσειρά των Τουρκοβουνίων διατρέχει ουσιαστικά το Λεκανοπέδιο κάθετα, χωρίζοντάς το σε ανατολικά και δυτικά προάστια. Μαζί με τον Λυκαβηττό και τον Λόφο Στρέφη αποτελούν μία ενιαία γεωμορφολογική ακολουθία, που στις μέρες μας δύσκολα διακρίνεται λόγω της εκτεταμένης δόμησης. Στην υψηλότερη κορυφή κρύβεται ο μικρός οικισμός Παπανδρέου, μια γειτονιά που έχει διατηρήσει αναλλοίωτο τον χαρακτήρα χωριού, ίσως το μοναδικό αυθεντικό «χωριό» που επιβιώνει μέσα στην Αθήνα.
Η εικόνα των λόφων όμως δεν ήταν πάντα η σημερινή. Το άλλοτε πυκνό δάσος τους υπέστη εκτεταμένη καταστροφή κατά τη δεκαετία του 1940, εξαιτίας της υλοτόμησης και των οικονομικών αναγκών της Κατοχής. Από την περίοδο εκείνη, τα Τουρκοβούνια απέκτησαν την πιο άγρια και γυμνή μορφή τους, η οποία χαρακτηρίζει μεγάλο μέρος του αναγλύφου μέχρι σήμερα.
Ιστορία μέσα στο χρόνο
Η ανθρώπινη παρουσία στα Τουρκοβούνια χάνεται βαθιά μέσα στους αιώνες. Αρχαιολογικά ευρήματα αποδεικνύουν δραστηριότητα ήδη από το 3000 π.Χ. Από τη Γεωμετρική Εποχή το ύψωμα φαίνεται πως είχε έντονη λατρευτική σημασία για τους αρχαίους Αθηναίους.
Στα «Αττικά» του Παυσανία, η λοφοσειρά αναφέρεται με την αρχαία της ονομασία Αγχεσμός. Η λέξη προέρχεται από το άγχη (κοντά) και το εσμός (σμήνος), πιθανώς αναφερόμενη στη συστάδα λόφων που υψώνονται ο ένας κοντά στον άλλο. Σύμφωνα με τον Παυσανία, ο Αγχεσμός ήταν αφιερωμένος στον Δία και στην κορυφή του υπήρχε ξόανο του θεού, το «Άγαλμα του Διός Αγχεσμίου». Ο μύθος λέει ότι από εκεί ο Δίας εκτόξευε αστραπές και κεραυνούς.
Η περιοχή ήταν συνδεδεμένη και με πιο σκοτεινούς θρύλους. Από την εποχή του Σόλωνα αναφέρεται ως τόπος επικίνδυνος, γεμάτος ανέμους, άγρια ζώα και σπηλιές στις οποίες κρύβονταν ληστές, οι οποίοι κατέβαιναν και λήστευαν την πόλη. Στο βόρειο άκρο του λόφου, ο αρχαιολόγος Μπερντ εντόπισε το 1932 ίχνη αρχαίου βωμού, ενώ ο Διονύσιος Σουρμελής στην «Ιστορία των Αθηνών» σημείωσε ότι εκεί βρισκόταν και το Άλσος των Ευμενίδων, όπου οδηγήθηκε ο Οιδίποδας από την Αντιγόνη.
Το αρχαίο όνομα Αγχεσμός διατηρήθηκε έως τον 3ο–5ο αιώνα μ.Χ., οπότε η λοφοσειρά άρχισε να αναφέρεται ως Λυκοβούνια – πιθανότατα λόγω των λύκων ή του έντονου φωτός στις απόκρημνες πλαγιές.
Πώς προέκυψε το όνομα Τουρκοβούνια
Το σημερινό όνομα φάνηκε να επικρατεί από τη μεταβυζαντινή εποχή και συνδέεται άμεσα με την περίοδο της Τουρκοκρατίας. Υπάρχουν τρεις βασικές εκδοχές:
-Η επικρατέστερη: Νομικός χαρακτηρισμός γης επί Τουρκοκρατίας. Την περίοδο εκείνη ίσχυε ότι κάθε τόπος «όπου δεν πιάνει αλέτρι» – δηλαδή μη καλλιεργήσιμη, βραχώδης και άγονη γη – δεν μπορούσε να αποτελεί ιδιωτική ιδιοκτησία και ανήκε στο κράτος. Έτσι οι σκληρές, ασβεστολιθικές κορυφές της λοφοσειράς καταγράφονταν στα συμβόλαια ως «Τουρκοβούνια», δηλαδή βουνά που αποτελούσαν ιδιοκτησία του οθωμανικού κράτους. Ο αρχαιολόγος Κ. Κοντόπουλος επιβεβαιώνει αυτή τη χρήση, γράφοντας πως «αι πετρώδεις κορυφαί… είναι εθνική κτήσις όπως και επί Τουρκοκρατίας».
-Στρατιωτικοί καταυλισμοί του Πασά Ομάρ. Κατά άλλη εκδοχή, οι λόφοι απέκτησαν το όνομα επειδή για πολλά χρόνια χρησιμοποιήθηκαν ως καταφύγιο από ομάδες της τουρκικής στρατιάς του Πασά Ομάρ, ο οποίος κατέλαβε την Αθήνα το 1456.
-Ανακάλυψη τουρκικού τάφου. Μια τρίτη, λιγότερο διαδεδομένη θεωρία αναφέρει πως το όνομα προήλθε από την εύρεση ενός τουρκικού τάφου στην κορυφή ενός από τους λόφους.
Όποια εκδοχή κι αν ισχύει, η σύνδεση του ονόματος με την Τουρκοκρατία θεωρείται δεδομένη.
Τα Τουρκοβούνια Αττικής σήμερα
Παρά τις αλλαγές των τελευταίων δεκαετιών και την οικοδόμηση μεγάλου μέρους των πλαγιών, τα Τουρκοβούνια παραμένουν ένα από τα σημαντικότερα φυσικά ορόσημα της Αττικής. Με πανοραμική θέα που αγκαλιάζει την Αθήνα, με το ιστορικό Αττικό Άλσος και με γωνιές που ακόμα θυμίζουν παλιά εποχή – όπως ο οικισμός Παπανδρέου – αποτελούν έναν χώρο που συνδυάζει ιστορία, μύθο και σύγχρονη ζωή.
Ταξίδια στην Ελλάδα
Συνοικίες της Αττικής που δεν ξέρεις πως υπάρχουν και πού βρίσκονται
Οδός Πανεπιστημίου: Το λάθος που γίνεται εδώ και 80 χρόνια
Τα δύο πιο παλιά καφενεία της Αθήνας: Η Μουριά και Η Ωραία Ελλάς
Ακολουθήστε το exploringgreece.tv σε Facebook και Instagram
Κάντε κλικ στο Google News του Εxploringgreece.tv και πατήστε το κουμπί «Ακολουθήστε» για να ταξιδεύετε στην Ελλάδα
