Στην πολυπρόσωπη παράδοση της ελληνικής μυθολογίας, ο Πρωτεσίλαος ξεχωρίζει για έναν ιδιαίτερο λόγο. Ήταν ο πρώτος από τους Έλληνες που σκοτώθηκε στον Τρωικό Πόλεμο. Ο θάνατός του συνδέθηκε με έναν χρησμό, ο οποίος προέβλεπε ότι ο πρώτος άνδρας που θα πατούσε το πόδι του στην ακτή της Τροίας θα έβρισκε και τον θάνατο.
Ο Πρωτεσίλαος ήταν Θεσσαλός ήρωας, πρωτότοκος γιος του Ιφίκλου και της Αστυόχης και αδελφός του Ποδάρκη. Ως ένας από τους μνηστήρες της Ωραίας Ελένης, πήρε μέρος στην εκστρατεία εναντίον της Τροίας, έχοντας υπό τις διαταγές του 40 πλοία και τους πολεμιστές από τις πόλεις Φυλάκη, Ανδρώνα, Πύρασο και Πτελεό.
Όταν ο ελληνικός στόλος έφτασε στις ακτές της Τροίας, όμως, η εκστρατεία δεν είχε ακόμη ουσιαστικά ξεκινήσει και ήδη η μοίρα ενός από τους σημαντικότερους πολεμιστές είχε προδιαγραφεί. Ο χρησμός ήταν σαφής. Ο πρώτος Έλληνας που θα αποβιβαζόταν θα ήταν και ο πρώτος που θα έπεφτε νεκρός.
Ο Πρωτεσίλαος, σύμφωνα με την παράδοση, γνώριζε τι τον περίμενε. Παρ’ όλα αυτά, ήταν εκείνος που πήδηξε πρώτος από το πλοίο. Δεν απέφυγε τον χρησμό, αλλά τον αντιμετώπισε γνωρίζοντας το τίμημα. Λίγο αργότερα έπεσε νεκρός από το χέρι του Έκτορα, του κορυφαίου πολεμιστή των Τρώων.
Η συγκεκριμένη παράδοση εξηγεί και το όνομά του. Σε μεταγενέστερες εκδοχές του μύθου αναφέρεται ότι το αρχικό του όνομα ήταν Ιόλαος και ότι ονομάστηκε Πρωτεσίλαος εξαιτίας της προθυμίας του να γίνει ο πρώτος που θα αποβιβαζόταν στην εχθρική ακτή. Το όνομά του έμελλε έτσι να συνδεθεί για πάντα με την πρώτη ελληνική απώλεια του Τρωικού Πολέμου.
Ο Πρωτεσίλαος δεν ήταν, ωστόσο, ένας ήρωας που εμφανίζεται μόνο στο συγκεκριμένο επεισόδιο. Σύμφωνα με άλλες παραδόσεις, είχε λάβει μέρος και στην πρώτη ελληνική εκστρατεία στη Μυσία. Πριν από την αναχώρησή του για την Τροία είχε παντρευτεί τη Λαοδάμεια, ενώ στα «Κύπρια έπη» ως σύζυγός του αναφέρεται η Πολυδώρα, κόρη του Μελεάγρου.
Η ιστορία του Πρωτεσίλαου, όμως, δεν τελειώνει στην ακτή της Τροίας. Ο θάνατός του δημιούργησε έναν ακόμη από τους πιο δραματικούς μύθους που συνδέονται με τον Τρωικό Πόλεμο. Οι θεοί, σύμφωνα με την παράδοση, λυπήθηκαν τη Λαοδάμεια για τον χαμό του συζύγου της και αποφάσισαν να της επιτρέψουν να τον ξαναδεί για λίγο.
Ο Πρωτεσίλαος επέστρεψε προσωρινά από τον Άδη και παρουσιάστηκε μπροστά της. Η Λαοδάμεια πίστεψε αρχικά ότι ο άνδρας της είχε επιστρέψει από την Τροία. Η χαρά της, όμως, δεν κράτησε. Όταν οι θεοί τον οδήγησαν ξανά στον Κάτω Κόσμο, η απώλεια έγινε οριστική και η ίδια βυθίστηκε στην απόγνωση.
Σύμφωνα με τον μύθο, η Λαοδάμεια ζήτησε να κατασκευαστεί ένα χάλκινο άγαλμα του Πρωτεσίλαου και αφοσιώθηκε σε αυτό, σαν να μπορούσε με αυτόν τον τρόπο να κρατήσει ζωντανή την παρουσία του. Ο πατέρας της ανησύχησε βλέποντας τη συμπεριφορά της και διέταξε να καταστραφεί το άγαλμα. Η Λαοδάμεια, όμως, δεν άντεξε τον νέο αποχωρισμό. Έπεσε στη φωτιά και κάηκε μαζί με το άγαλμα.
Η μορφή του Πρωτεσίλαου πέρασε και στην ομηρική παράδοση. Ο ήρωας αναφέρεται σε δύο ραψωδίες της «Ιλιάδας», στη Β ραψωδία και στη Ν ραψωδία, ενώ η μνήμη του διατηρήθηκε για αιώνες και μέσα από τη λατρεία του ως ήρωα.
Από τον μύθο στην ιστορία της Τροίας
Η αρχαία Τροία, ή Ίλιον, βρίσκεται στη βορειοδυτική Μικρά Ασία, στη σημερινή Τουρκία, κοντά στα Δαρδανέλια και νοτιοδυτικά του σημείου όπου υψώνεται το όρος Ίδη της αρχαίας Φρυγίας. Ο αρχαιολογικός χώρος βρίσκεται στην περιοχή της Τρωάδας και αποτελεί σήμερα έναν από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς τόπους που συνδέονται με τον κόσμο του Ομήρου.
Η ταύτιση της συγκεκριμένης θέσης με την ομηρική Τροία έγινε σταδιακά και συνδέθηκε κυρίως με τις ανασκαφές του Γερμανού αρχαιολόγου Ερρίκου Σλήμαν, ο οποίος ξεκίνησε τις έρευνές του στην περιοχή τη δεκαετία του 1870. Οι ανασκαφές αποκάλυψαν όχι μία, αλλά πολλές διαδοχικές πόλεις, χτισμένες η μία πάνω στα ερείπια της άλλης.
Η εικόνα αυτή είναι καθοριστική για την κατανόηση της Τροίας. Ο αρχαιολογικός χώρος δεν αντιστοιχεί σε μία μόνο πόλη που παρέμεινε ίδια για αιώνες. Αντίθετα, πρόκειται για έναν οικισμό με μακρά ιστορία, στον οποίο διαφορετικές φάσεις κατοίκησης διαδέχθηκαν η μία την άλλη. Ανάμεσα στις σημαντικότερες είναι η Τροία VIIa, η οποία έχει προταθεί από αρκετούς μελετητές ως πιθανή υποψήφια για την πόλη που συνδέεται με την ομηρική παράδοση.
Στους αιώνες που ακολούθησαν, η περιοχή δεν εγκαταλείφθηκε οριστικά. Κατά τη ρωμαϊκή περίοδο, επί αυτοκράτορα Οκταβιανού Αυγούστου, ιδρύθηκε στο σημείο που θεωρούνταν ότι βρισκόταν το μυθικό Ίλιον μία νέα πόλη, το Ilium. Η πόλη γνώρισε περίοδο ακμής και διατήρησε τη σημασία της έως τα χρόνια της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, όταν σταδιακά άρχισε να παρακμάζει.
Ακόμη και τότε, όμως, η σύνδεση της περιοχής με την Τροία παρέμεινε ζωντανή. Η θέση συνέχισε να αποτελεί σημείο αναφοράς για την αρχαία παράδοση και αργότερα για τους αρχαιολόγους και τους περιηγητές που αναζητούσαν τα ίχνη της πόλης του Ομήρου.
Η Τροία πριν και μετά τον Όμηρο
Η ιστορία των Τρώων βρίσκεται σε ένα σημείο όπου ο μύθος και η αρχαιολογία συναντώνται. Στην ελληνική μυθολογία, οι Τρώες ήταν οι κάτοικοι της Τροίας, μιας ισχυρής πόλης στην περιοχή της Τρωάδας, στη Μικρά Ασία. Η πόλη παρουσιάζεται ως πλούσια και ισχυρή, με σημαντική θέση στα εμπορικά δίκτυα που συνέδεαν την Ανατολή με τη Δύση.
Η παράδοση αποδίδει στους Τρώες πλούτο, ανεπτυγμένη παραγωγή, πολυτελή ενδύματα και ιδιαίτερη τεχνογνωσία στην επεξεργασία του σιδήρου. Πάνω απ’ όλα, όμως, η Τροία ήταν γνωστή για τα επιβλητικά τείχη της. Αυτά τα τείχη αποτέλεσαν στην ομηρική αφήγηση το μεγάλο εμπόδιο που έπρεπε να ξεπεράσουν οι Αχαιοί, οι οποίοι πολιορκούσαν την πόλη για χρόνια.
Η «Ιλιάδα» του Ομήρου, το έπος που πήρε το όνομά του από το Ίλιον, δεν αφηγείται ολόκληρο τον Τρωικό Πόλεμο. Επικεντρώνεται σε ένα συγκεκριμένο κομμάτι της πολιορκίας και κυρίως στην οργή του Αχιλλέα. Ωστόσο, μέσα από τους στίχους της αναδύεται ολόκληρος ο κόσμος της Τροίας: οι πολεμιστές, οι βασιλείς, οι θεοί, τα τείχη, οι μάχες και οι δύο αντίπαλες πλευρές.
Το έπος τοποθετείται συνήθως στον 8ο ή 9ο αιώνα π.Χ., ενώ ενσωματώνει πολύ παλαιότερο προφορικό υλικό. Γι’ αυτό και η Τροία της «Ιλιάδας» δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί απλώς ως μία ιστορική καταγραφή. Είναι το αποτέλεσμα μιας μακράς παράδοσης, στην οποία πραγματικοί τόποι και πιθανές ιστορικές μνήμες συνυπάρχουν με μύθους και ηρωικές αφηγήσεις.
Εκεί όπου στρατοπέδευσαν οι Αχαιοί
Η Τροία βρισκόταν σε λόφο πάνω από την πεδιάδα του Σκαμάνδρου και από εκεί οι Τρώες μπορούσαν να ελέγχουν την ευρύτερη περιοχή. Η πεδιάδα αποτέλεσε το σκηνικό των συγκρούσεων ανάμεσα στους Αχαιούς και τους Τρώες και είναι αυτή ακριβώς η γεωγραφία που δίνει στην ομηρική αφήγηση ένα συγκεκριμένο, αναγνωρίσιμο τοπίο.
Το σημερινό τοπίο, ωστόσο, δεν είναι ίδιο με εκείνο που αντίκριζαν οι πολεμιστές της εποχής που περιγράφει η παράδοση. Η ακτογραμμή έχει μεταβληθεί σημαντικά μέσα στους αιώνες εξαιτίας των προσχώσεων. Η αρχαία εκβολή του Σκαμάνδρου βρισκόταν περίπου πέντε χιλιόμετρα πιο εσωτερικά από τη σημερινή ακτή, ενώ η ίδια η θέση της αρχαίας Τροίας απέχει σήμερα περίπου 15 χιλιόμετρα από τη θάλασσα.
Έτσι, ο επισκέπτης που στέκεται σήμερα στον αρχαιολογικό χώρο βλέπει ένα τοπίο αρκετά διαφορετικό από εκείνο που περιγράφεται στην «Ιλιάδα». Οι ποταμοί, η ακτογραμμή και η πεδιάδα έχουν μεταβληθεί, όμως ο βασικός γεωγραφικός πυρήνας παραμένει αναγνωρίσιμος.
Και κάπου σε αυτή την ακτή, σύμφωνα με την αρχαία παράδοση, ένας Θεσσαλός ήρωας έκανε το πρώτο βήμα. Ο Πρωτεσίλαος γνώριζε ότι ο χρησμός τον καταδίκαζε, αλλά βγήκε πρώτος από το πλοίο. Έπεσε νεκρός πριν ακόμη αρχίσει η μεγάλη σύγκρουση και το όνομά του συνδέθηκε για πάντα με την πρώτη απώλεια των Ελλήνων μπροστά στα τείχη της Τροίας.
Χιλιάδες χρόνια αργότερα, η πόλη που αποτέλεσε το σκηνικό αυτής της ιστορίας εξακολουθεί να βρίσκεται εκεί, όχι όπως την περιέγραψε ο Όμηρος, αλλά ως ένα σύνθετο αρχαιολογικό τοπίο που διατηρεί τα ίχνη πολλών διαφορετικών εποχών. Αν ο μύθος του Πρωτεσίλαου ανήκει στον κόσμο των ηρώων, τα ερείπια της Τροίας αποτελούν το υλικό αποτύπωμα ενός πραγματικού τόπου που πέρασε από πολλές ζωές, πολλές πόλεις και πολλές ιστορικές περιόδους, μέχρι να φτάσει στη σημερινή του μορφή.
