Πώς άλλαξε πρόσωπο η Αθήνα κι οι γειτονιές έχασαν την ταυτότητά τους

Η παλιά Αθήνα δεν άλλαξε πρόσωπο σταδιακά. Το έχασε απότομα κι ας πέρασε αρκετό χρονικό διάστημα ώστε να ολοκληρωθεί η συγκεκριμένα αλλαγή. Από τα τέλη της δεκαετίας του 1940 έως τις αρχές της δεκαετίας του 1970, η ελληνική πρωτεύουσα βίωσε μια από τις πιο ριζικές και βίαιες πολεοδομικές μεταμορφώσεις στην Ευρώπη. Νεοκλασικά σπίτια, αρχοντικά του 19ου αιώνα και μικρές αστικές κατοικίες κατεδαφίστηκαν μαζικά για να δώσουν τη θέση τους σε πολυκατοικίες από οπλισμένο σκυρόδεμα. Συχνά, η κατεδάφιση γινόταν κυριολεκτικά «μέσα σε μία νύχτα».

Για πολλούς, επρόκειτο για πρόοδο. Για άλλους, για τη σιωπηλή καταστροφή της παλιάς Αθήνας – όπως τα ιστορικά κτίρια που δυστυχώς δε θα βρεις στην Αθήνα του σήμερα.

Η περίοδος της μεγάλης κατεδάφισης στην Αθήνα

Η διαδικασία ξεκινά δειλά στον Μεσοπόλεμο, αλλά κορυφώνεται μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, κυρίως από το 1950 έως το 1974. Η χώρα βγαίνει τραυματισμένη από Κατοχή και Εμφύλιο, και η πρωτεύουσα μετατρέπεται σε καταφύγιο για χιλιάδες εσωτερικούς μετανάστες. Η Αθήνα διογκώνεται χωρίς σχέδιο, χωρίς όρια και χωρίς πρόβλεψη.

Η ανάγκη για στέγη γίνεται επείγουσα. Η ιστορία μπαίνει σε δεύτερη μοίρα.

Αντιπαροχή: Ο μηχανισμός της αλλοίωσης

Το εργαλείο που επέτρεψε –και επιτάχυνε– αυτή τη μεταμόρφωση ήταν η αντιπαροχή. Ένα οικονομικά ευφυές αλλά πολεοδομικά καταστροφικό σύστημα, που επέτρεψε:

στους ιδιοκτήτες να αποκτήσουν σύγχρονα διαμερίσματα χωρίς κόστος
στους εργολάβους να χτίσουν μαζικά
στο κράτος να αποφύγει την ευθύνη στεγαστικής πολιτικής

Η αντιπαροχή δεν κατέστρεψε μόνο κτίρια. Κατέστρεψε και τη μνήμη της πόλης.

Παγκράτι, από συνοικία χαμηλής δόμησης σε τσιμεντούπολη

Μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα, το Παγκράτι ήταν μια γειτονιά με μονοκατοικίες, αυλές και έντονη κοινωνική ζωή. Τα νεοκλασικά και τα διώροφα σπίτια έδιναν χαρακτήρα στη συνοικία. Μέσα σε δύο δεκαετίες, σχεδόν εξαφανίστηκαν. Στη θέση τους υψώθηκαν πολυκατοικίες χωρίς ενιαίο ύφος, μετατρέποντας το Παγκράτι σε ένα πυκνοδομημένο αστικό τοπίο, όπου η παλιά γειτονιά επιβιώνει μόνο σε παλιές φωτογραφίες.

Εξάρχεια, η χαμένη αρχοντιά

Τα Εξάρχεια του Μεσοπολέμου φιλοξενούσαν επιβλητικά νεοκλασικά, κατοικίες καθηγητών, καλλιτεχνών και εύπορων αστών. Από τη δεκαετία του ’50 και μετά, η περιοχή υπέστη μαζική κατεδάφιση. Η αρχιτεκτονική συνοχή χάθηκε, ενώ η πυκνή δόμηση άλλαξε ριζικά τη φυσιογνωμία της. Η κοινωνική ένταση που χαρακτήρισε αργότερα την περιοχή βρήκε πρόσφορο έδαφος σε έναν χώρο ήδη αποδομημένο πολεοδομικά.

Κυψέλη, από αστική κομψότητα σε υπερκορεσμό

Η Κυψέλη υπήρξε πρότυπο σύγχρονης αστικής ανάπτυξης στις αρχές του 20ού αιώνα. Διατηρούσε ισορροπία ανάμεσα σε νεοκλασικά, πρώιμες πολυκατοικίες και δημόσιους χώρους. Η ανεξέλεγκτη αντιπαροχή των δεκαετιών ’50 και ’60 αλλοίωσε δραματικά αυτή την ισορροπία. Η περιοχή έχασε τον αρχικό της σχεδιασμό και οδηγήθηκε σε υπερκορεσμό, με ελάχιστους ελεύθερους χώρους.

Κολωνάκι, η επιβίωση με απώλειες

Ακόμη και το Κολωνάκι, σύμβολο αστικής ευμάρειας, δεν έμεινε ανεπηρέαστο. Πολλά αρχοντικά κατεδαφίστηκαν για να ανεγερθούν πολυώροφες πολυκατοικίες. Αν και η περιοχή διατήρησε την κοινωνική της θέση, η αρχιτεκτονική της ταυτότητα αλλοιώθηκε ανεπιστρεπτί.

Πολιτικές συνθήκες: απουσία οράματος

Το κράτος της μεταπολεμικής περιόδου:

δεν διέθετε ενιαίο πολεοδομικό σχέδιο
δεν προστάτευσε την αρχιτεκτονική κληρονομιά
αντιμετώπισε την πόλη ως εργοτάξιο ανάπτυξης

Η διατήρηση ιστορικών κτιρίων θεωρήθηκε πολυτέλεια. Η ταχύτητα και το κέρδος υπερίσχυσαν της μνήμης.

Αθήνα: Η πόλη που μεγάλωσε, αλλά δεν ωρίμασε

Η Αθήνα απέκτησε ύψος, αλλά έχασε βάθος. Οι γειτονιές έγιναν ανώνυμες, χωρίς σαφή ταυτότητα. Η πόλη έπαψε να αφηγείται την ιστορία της μέσα από τα κτίριά της.

Σήμερα, όσα νεοκλασικά απέμειναν αντιμετωπίζονται ως πολύτιμα απομεινάρια. Προστατεύονται, αναστηλώνονται, αναδεικνύονται. Όμως το μεγάλο κενό παραμένει. Η Αθήνα του 20ού αιώνα δεν καταστράφηκε από πόλεμο ή φυσική καταστροφή. Καταστράφηκε από επιλογές.

Η παλιά Αθήνα δεν χάθηκε ξαφνικά. Γκρεμίστηκε με θόρυβο – πολυκατοικία την πολυκατοικία.