Έγινε της Πόπης: Η τραγική ιστορία πίσω από την φράση

Το ναυάγιο του 1934 που σημάδεψε την ελληνική ακτοπλοΐα και πέρασε στη λαϊκή μνήμη

Στη συλλογική μνήμη των Ελλήνων, ορισμένες φράσεις επιβιώνουν πολύ περισσότερο από τα ίδια τα γεγονότα που τις γέννησαν. Μία από αυτές είναι το «Έγινε της Πόπης», μια έκφραση που χρησιμοποιείται μέχρι σήμερα για να περιγράψει το απόλυτο χάος, τη σύγχυση και τον πανικό. Πίσω όμως από την καθημερινή αυτή φράση κρύβεται μια σκοτεινή και σχεδόν λησμονημένη τραγωδία. Το ναυάγιο του ατμόπλοιου «Πόπη» το 1934, ένα δυστύχημα που αποκάλυψε τις παθογένειες της μεσοπολεμικής ελληνικής ακτοπλοΐας και στοίχισε τη ζωή σε έντεκα ανθρώπους.

Το βράδυ της 27ης Νοεμβρίου 1934, μέσα σε σφοδρή κακοκαιρία, το επιβατικό ατμόπλοιο «Πόπη» εκτελούσε ένα εκτεταμένο κυκλικό δρομολόγιο στο Αιγαίο: Πειραιάς – Σύρος – Πάρος – Νάουσα Πάρου – Νάξος – Φολέγανδρος – Σίκινος – Οία – Ίος – Θήρα – Ανάφη – Αμοργός – Αιγιάλη – Σχοινούσα – Ηρακλειά – Κουφονήσια, με επιστροφή μέσω Νάξου, Πάρου και Σύρου στον Πειραιά. Στο πλοίο επέβαιναν τουλάχιστον 122 επιβάτες. Μεταγενέστερες έρευνες ανέβασαν τον αριθμό στους 140 – καθώς και εμπορεύματα, ανάμεσά τους και ακριβά τυριά.

Το γερασμένο πλοίο

Το πλοίο, ήδη γερασμένο, μετρούσε τότε 53 χρόνια ζωής. Είχε ναυπηγηθεί ως ιδιωτική θαλαμηγός στα τέλη του 19ου αιώνα και, έπειτα από αλλεπάλληλες αλλαγές ιδιοκτησίας και χρήσης, είχε καταλήξει στην ακτοπλοΐα. Από το 1920 ανήκε στην «Ηπειρωτική Ατμοπλοΐα». Η ηλικία του, σε συνδυασμό με τις ελλείψεις στον τομέα της συντήρησης και της ασφάλειας, αποτύπωνε με τον πιο εύγλωττο τρόπο τις αδυναμίες του ελληνικού ναυτιλιακού τοπίου του Μεσοπολέμου.

Λίγα μόλις ναυτικά μίλια από τον Πειραιά, κοντά στο Μικρό Καβούρι στον Λαιμό της Βουλιαγμένης, σημειώθηκε το μοιραίο. Το πλοίο εξόκειλε στη νησίδα Κασίδι, σε απόσταση περίπου 300 μέτρων από τις βραχονησίδες Φλέβες. Παρά την επικίνδυνη κλίση και την εισροή υδάτων, το σκάφος δεν βυθίστηκε ολοκληρωτικά. Η στεριά βρισκόταν σχεδόν δίπλα, ένα στοιχείο που αρχικά δημιούργησε την ψευδαίσθηση ότι η περιπέτεια θα είχε αίσιο τέλος. Ωστόσο, το σκοτάδι και η κακοκαιρία επιδείνωσαν δραματικά τις συνθήκες.

Στο κατάστρωμα επικράτησε πανικός. Σύμφωνα με μαρτυρίες της εποχής, το πλήρωμα δεν εφάρμοσε βασικές διαδικασίες ασφαλείας, ενώ ορισμένοι φέρονται να έδωσαν προτεραιότητα στη διάσωση των εμπορευμάτων -και ιδίως των τυριών- αντί για την οργανωμένη αποβίβαση των επιβατών. Το κρίσιμο εκείνο διάστημα χάθηκε μέσα σε σύγχυση και κραυγές, σε μια εικόνα γενικευμένου χάους που αποτυπώθηκε αργότερα στη λαϊκή φράση «έγινε της Πόπης».

Το πλοίο δεν διέθετε επαρκή σωστικά μέσα ούτε ασύρματο τηλέγραφο για την άμεση αποστολή σήματος κινδύνου. Μέσα στη νύχτα, τρεις χωροφύλακες που συνόδευαν κρατουμένους στην Ανάφη ανέλαβαν πρωτοβουλία: άναψαν κλεφτοφάναρα και καθοδήγησαν επιβάτες προς τη βραχώδη ακτή του Κασιδιού. Παρά τις προσπάθειες, έντεκα άνθρωποι πνίγηκαν, όχι επειδή το πλοίο βυθίστηκε ολοκληρωτικά, αλλά μέσα στον πανικό και την άτακτη εγκατάλειψη.

Εικόνες που προκάλεσαν οργή

Οι εικόνες που δημοσιεύθηκαν στον Τύπο τις επόμενες ημέρες -με σωρούς «πολύτιμων» τυριών διασωσμένων, την ώρα που ανθρώπινες ζωές είχαν χαθεί- προκάλεσαν οργή και έντονη κοινωνική κατακραυγή. Το ναυάγιο ανέδειξε με δραματικό τρόπο τις ελλείψεις στην ασφάλεια της ελληνικής ακτοπλοΐας, οδηγώντας σε ορισμένες μεταρρυθμίσεις. Ωστόσο, το τίμημα είχε ήδη πληρωθεί.

Παρά το δυστύχημα, το πλοίο ρυμουλκήθηκε στον Πειραιά, υπέστη περιορισμένες επισκευές και επανεντάχθηκε σε δρομολόγια, αυτή τη φορά στη γραμμή Πάτρα – Ζάκυνθος – Αργοστόλι – Ληξούρι. Οι ανησυχίες για την ευστάθειά του -λόγω υψηλού κέντρου βάρους και επικίνδυνων κλίσεων- παρέμεναν. Το επιβατικό κοινό, όμως, είχε ήδη χάσει την εμπιστοσύνη του. Λίγο αργότερα, η εταιρεία μετονόμασε το πλοίο σε «Ήπειρος», επιχειρώντας να αποσυνδέσει το σκάφος από το βαρύ του παρελθόν.

Η φράση, ωστόσο, έμεινε. Και κάθε φορά που χρησιμοποιείται για να περιγράψει μια κατάσταση ακραίας αναστάτωσης, κουβαλά, έστω και ασυνείδητα, τη μνήμη εκείνης της νύχτας του 1934, όταν το χάος δεν ήταν σχήμα λόγου, αλλά ζοφερή πραγματικότητα.